بادام
گیاهشناسی
بادام با نام علمی Prunus amygdalus از خانواده Rosaceae می باشد.برگها ساده و در شاخه های تازه
تشکیل شده فصل جاری ظاهر می شود.شکل برگها نیزه ای ، باریک ،دراز و نوک تیز و کمی موج دار و
بسته به ژنو تیپ با لبه های صاف یا مضرس می باشند.
گلهای ان سفید یا صورتی رنگ بوده و در بهار قبل از باز شدن جوانه های برگ ظاهر می شوند و منظره
زیبا به درخت می بخشند . هر گل ان شامل 5 کاسبرگ ، 5 گلبرگ و 20 تا 30 پرچم است . تخمدان آن
یک برچه و محتوی دو تخمک و میوه آن شفت و به رنگ سبز و پوشیده از کرک های فراوان است .
معمولاً یکی از دو تخمک به رشد خود درون تخمدان ادامه نمی دهد ، بنابر این در داخل میوه یک دانه
وجود دارد . در برخی مواقع ممکن است هر دو تخمک نمو حاصل کنند و دو دانه یا مغز در داخل میوه به
وجود آورند.
مغز بادام از یک لایه نازک به رنگ قهوه ای روشن پوشیده شده است و شامل دو لپه بزرگ به رنگ سفید
، شفاف و روغن دار است .
چغاله بادام
میوهٔ درخت بادام در ابتدای رویش است که تا حدودی سفت بوده و قشر خارجی آن سبزرنگ و پوشیده از
کرک ظریفی میباشد. در داخل آن نیز روکشی قرار دارد که سفید و نرم بوده و مغز آبکی و نازک بادام را
در خود نگهداری میکند. به مرور پوستههای رویی و داخلی بادام سخت تر شده و مغز بادام نیز شکل
نهایی خود را مییابد. از زمانی که میوه جوان است و هنوز رشد کامل نکرده و کال است، به آن چغاله
بادام گفته میشود.
ارتفاع درخت به 8-6 متر می رسد ( البته در شرایط زراعی بادام در کشور ما که اغلب دیم و دارای رشد
کم می باشند به ندرت به این ارتفاع می رسند) . بادام دارای یک سیستم ریشه بندی قوی و عمودی
بوده که این امکان را به گیاه می دهد که حتی در شرایط نامساعد خاک و با کمی رطوبت نیز خوب رشد
کند و به حیات خود ادامه دهد .
بادام بومی آسیای غربی و ایران است و تا سواحل مدیترانه گسترش داشته است . بنابر گزارش
دانشمندان روسی بادام های تحت کشت حاصل تلاقی بین دو گونه Prunus bucharica و P.fenzliana
می باشد . تا اواخر قرن 18 عمدتاً بادام به وسیله بذر تکثیر می شد و به علت خود عقیمی اکثر ارقام
بادام ، بذور هتروزایگوس بوده و این به ایجاد تنوع کمک کرده و گروههای جغرافیای و طبقه بندی آنها را
مشکل ساخته است .
ترکیبات و موارد مصرف:
دانه ی بادام دارای انرژی ذخیره ای بالا است ، یکصد گرم مغز بادام دارای 598 کالری انرژی است. ترکیبات
g 100مغز آن شامل: g19پروتئین ،g54 چربی، g21 کربوهیدرات ، g5 آب و g1 خاکستر گیاهی
میباشد. دانه ی بادام تلخ ( P. communis ، (P. dukisدارای 6/55 % لیپیدها ، 9/18 % پروتئین، 2%
فیبر خام، 3/2 % خاکستر ، 9/7 % قندهای محلول و 266/0 % هیدروسیانیک اسید. هر یکصد گرم مغز
بادام خشک علاوه بر چربی، پروتئین و مواد کربوهیدراتی و آب دارای 234 میلی گرم کلسیم ، 504 میلی
گرم فسفر ، 417 میلی گرم آهن ، 773 میلی گرم پتاسیم 24/0 میلی گرم ویتامین، 92/0 میلی گرم
ریبوفلاوین و 5/3 میلی گرم نیاسین میباشد.
بادام تلخ دارای ماده ای به نام آمیگدالین است. این ماده متبلور با فرمول خام 2H2O و C20H27N11توسط
ماده ی امولسین که یک نوع دیاستاز و یا سیناپتاز است و در ترکیب بادام وجود دارد هیدرولیز میشود.
از هیدرولیز آمیگدالین در مجاورت آب موادی مانند قند و گلوکز و اسید سیانیدریک (HCN)و اسانس بادام
تلخ حاصل میشود.اسانس بادام تلخ یا آلدئیدبنزوئیک (C6H5CHO) در عطر سازی و در صنایع رنگ برای
تهیه ی رنگ سبزی بنام مالاشیت کاربرد دارد.این ماده که تازه ی آن بی رنگ بوده ولی پس از کهنه
شدن کمی زرد میشود ، دارای بوی قوی و طعم سوزان و تلخ است و خواص طبی آن مورد توجه
میباشد.
مغز بادام مصارف متعددی دارد ، به صورت تازه،به صورت سرخ کرده با نمک بسیار خوشمزه است.روغن
بادام جهت مصارف داروئی،آرایشی و در قنادی ها مصرف میشود. کره بادام عاری از نشاسته بوده و برای
تهیه ی غذا برای بیماران دیابتی استفاده میشود.
گاهی در کشورهای خارجی بادام را در مرحله ی سبز زمانی که مغز آن به صورت شیری است برداشت
مینمایند.در این حالت مغز در حالت شیری با نوعی پنیر خامه ای کم شکر مصرف میشود.در حدود 80-75
% از بادام تولیدی در صنایع قنادی و 25-20 % در مصارف دیگر ( آنون،1981) مصرف میشود.
بادام های تلخ جهت مصارف دارویی و عطر سازی و کمی هم در شیرینی پزی به کار برده میشوند.
محصولات جانبی بادام در صنایع شیمیایی استفاده میشود.
شرایط رشد:
آب و هوا و نواحی تولید:
بادام معمولأ در کشورهایی تولید می شود که در عرض های جغرافیایی 45-36 شالی واقع
هستند.تحت شرایط آب و هوایی خاص ، امکان کشت آن نواحی شمالی تر هم وجود دارد. بادام
همچنین در مناطقی مانند آفریقای جنوبی ، آمریکای جنوبی، استرالیا و هند نیز دیده می شود. یکی از
عوامل محدود کننده در کشت بادام سرما های دیررس بهاره است و این موضوع بعلت شکوفه دادن زود
هنگام بادام میباشد. بخصوص اگر سرما در هنگام تمام گل یا در موقع بستن میوه حادث شود خسارت
شدید خواهد بود. اکوتیپ های زیادی در طی قرنها توسط بشر انتخاب شده اند که سبب سازش این
اکوتیپها با شرایط آب و هوایی محلی شده است.
درخت بادام برای جوانه زنی مناسب ، نیاز به یک دوره سرمایی در زمستان دارد. نیاز سرمایی بسته به
رقم از 700-100 ساعت در دمای زیرoc 2/7 متفاوت است (تابوئنکا،1979). در اسپانیا تابوئنکا در سال
1972 ، براساس نیاز سرمایی در زمستان و نیاز گرمایی در اوایل بهار ، 38 رقم بادام را در 5 گروه طبقه
بندی نمود.
تحمل درخت بادام به سرمای زمستانه خوب است و تا 20oc – را تحمل میکند. در صورتی که سرد شدن
هوا تدریجی باشد تحمل به سرمای زمستانه بیشتر است. مقاومت به سرما در ارتباط نزدیک با مقدار
ماده ی خشک جوانه و مقدار بالای الیگوساکاریدها میباشد. بعد از دوره ی خواب، در نتیجه ی تقسیم با
کاهش کروموزومی (میوز) در کیسه های گرده در داخل جوانه های گل، میزان الیگوساکاریدها کاهش
می یابد و در نتیجه مقاومت به سرمای جوانه های گل کاهش یافته منجر به آسیب تخمدان و میله پرچم
میشود.
بدترین حالت موقعی است که سرما بعد از یک دوره ی گرم و مرطوب حادث شود. مقاومت به سرما در
زمان تمام گل بستگی به رقم دارد. برای مناطقی که سرمای بهاره وجود دارد، ارقام دیر گل مناسبتر
میباشند. به طور کلی آب و هوای مرطوب برای درخت بادام مفید نیست و هوای خشک بهترین نتیجه را
می دهد. شیب های رو به جنوب بهترین محل برای پرورش بادام است.
از نظر شدت نور معمولأ بادام در جاهایی کشت میشود که این محدودیت وجود ندارد. تحقیقات نشان
داده است که شدت نور پائین سبب اخلال در رشد درخت و سخت تر شدن درون بر میوه میشود.
( گراسلی و کراسارنیود 1980)
آبیاری :
بادام پیوند شده روی پایه بذری نسبت به درجه حرارت بالای تابستان و رطوبت پائین بسیار مقاوم است
و از این نظر بهتر از تمام میوه های مناطق معتدل میباشد. در شرایط آب و هوایی مدیترانه ای، بادام
معمولأ در تابستان آبیاری نمیشود . در مناطق با بارندگی کمتر از 250 میلیمتر در سال، درختان بادام با
تراکم 60-50 درخت در هکتار کشت میشوند. با افزایش بارندگی تراکم کاشت میتوانند افزایش یافته و به
150 تا 200 عدد برسد .
به هر حال برای به دست آوردن یک محصول مناسب در مناطق نیمه خشک آبیاری لازم است . با آبیاری
مناسب امکان افزایش محصول تا 3 یا 4 برابر وجود دارد . آبیاری بادام در زمان مناسب اهمیت دارد ،
مخصوصاً موقعی که بر روی پایه ی هلو پیوند شده باشد . در واقع گاهی عدم آبیاری در مناطق خشک
بهتر از یک تک آبیاری در فصل خشک است . در صورت عدم آبیاری بادام در فصل خشک ، گیاه وارد مرحله
ی رکود می شود که آنرا در مقابل تنش آبی محافظت می کند . یک تک آبیاری در این زمان مانع ورود
گیاه به این مرحله شده و اثر منفی روی بادام دارد .
خاک:
درخت بادام از جهت خاک خیلی قانع است مشروط به اینکه زمین قابلیت نفوذ پذیری مناسبی به آب دارا
باشد . با این حال برای یک محصول مناسب ، بهتر است تجزیه ی خاک برای اصلاح هر گونه کمبود غذای
قبل از کشت صورت گیرد . تجزیه برگ برای تعیین نیاز کودی در دوره رشد نیز مفید است . از کشت بادام
در زمین های رسی و مرطوب ، محصول بادام را نیز کاهش می دهد .
تکثیر :
تکثیر بادام از طریق بذر، پیوند روی پایه های انتخاب شده بادام، هلو یا آلوچه، و توسط ریزازدیادی
امکانپذیر است. تکثیر رویشی بادام توسط قلمه خیلی مشکل است و مورد استفاده قرار نمیگیرد.
دماوندی و کوزاکونان(1970) موفق شدند بوسیله ی قلمه چوب سخت از یک همگروه از کولتیوار مارکونا
تا 40% ریشه زایی داشته باشند. در کولتیوارهای دیگر ریشه زایی بین 0 تا 15% بوده است.
تکثیر توسط بذر:
تا اواخر قرن هجدهم تکثیر بادام توسط بذر تنها روش مورد استفاده بود. امروزه هنوز در کشورهایی مانند
یونان،مراکش،افغانستان و بعضی از نقاط ایران از این روش استفاده میشود. روش ازدیاد به وسیله ی بذر
برای یافتن اکوتیپهای جدید مفید است ولی بعلت اینکه بادام هتروزایگوس میباشد و ر نتیجه در نتایج
تفرقه صفات وجود دارد، برای ازدیاد مناسب نیست.
در مناطق نیمه خشک و در خاکهایی که حاصلخیزی کمتری دارند،کاشت بذر مستقیما در مزرعه یا در
خزانه صورت میگیرد. معمولأ زمان کاشت در پاییز است و 3 هسته را در سوراخهایی به عمق 10-8
سانتیمتر قرار میدهند .هسته ها را قبل از کاشت به مدت 24 ساعت در آب میخیسانند. در پاییز سال بعد
عمل پیوند جوانه را بر روی بهترین گیاه انجام میدهند و یا اینکه ممکن است در زمستان پیوند شاخه
بزنند.
در کشت بذر برای تهیه ی پایه از بذور تازه سال جاری استفاده میشود. قوه نامیه بذر بادام معمولأ بعد از
5-4 ماه و در مورد هلو بعد از 6-5 ماه کاهش یافته و در کمتر از یک سال از دست میرود. بذرها قبل از
جوانه زنی نیاز به یک دوره سرما دهی مرطوب دارند. برای این کار بذور را به طور مخلوط با شن استریل
یا ورمی کولیت مرطوب در داخل کیسه های پلاستیکی قرار داده و به مدت 3-2 ماه برای بادام و 6-5 ماه
برای هلو در درجه حرارت 3-2 درجه نگهداری میکنند. بذرها در بهار در خزانه کاشته میشوند. درجه
حرارت پایه بادام پایین است و در حرارت بین 2 تا 4oc جوانه میزند. گیاهان حاصله معمولأ رشد خوبی
دارند و میتوانند در خرداد ماه پیوند شده و در پاییز به زمین اصلی منتقل شوند. گیاهان کوچکتر و یا
پیوندهایی که نگرفته اند میتوانند در پاییز همان سال یا در بهار سال بعد پیوند شوند. وقتی بذور بطور
مستقیم در پاییز کاشته میشوند،سرما دهی مرطوب بطور طبیعی اتفاق می افتد. این گیاهان معمولأ
در پاییز بعد برای پیوند آماده اند و گیاهان کوچکتر میتوانند در بهار بعد پیوند شوند.
تکثیر بوسیله ی پیوند:
متداولترین نوع پیوند برای درختان جوان پیوند جوانه میباشد. پیوند اسکنه برای درختان مسن بهتر
نتیجه میدهد. از پیوند شاخه کمتر استفاده میشود. همچنین از پیوند لوله ای نیز به ندرت استفاده
میشود. پیوند جوانه در هر کدام از فصول پاییز ، بهار و تابستان امکانپذیر است. پیوند در ارتفاع 10
سانتیمتری زمین در خزانه و 40-30 سانتیمتری در مزرعه انجام میشود. پیوند جوانه پاییزه با استفاده از
جوانه های گرفته شده از وسط یا پایین شاخه های تازه انجام میشود. آبیاری چند روز قبل از پیوند ، جدا
شدن پوست را تسهیل میدهد. به محض شروع رشد در بهار، پایه ها از بالای محل پیوند قطع میشوند و
در پاییز گیاهان برای انتقال از خزانه آماده میشوند. زمان پیوند پاییزه تحت تاثیر نوع پایه می باشد.بدین
معنی که اگر پایه بادام است،به علت اینکه شیره نباتی در بادام خیلی دیر از جریان می افتد،پیوند در
نیمه دوم پاییز( در صورتی که شرایط آب و هوایی و مقدار حرارت محل اجازه دهد) صورت میگیرد.در حالیکه
اگر پایه آلو یا گوجه است عمل پیوند را میتوان خیلی زود انجام داد، یعنی از اوائل ماه دوم تابستان شروع
به پیوند کردن نمود.
پیوند جوانه بهاره زمانی که پیوندهای پاییزه نگیرند انجام میشود. برای این کار از جوانه های روی شاخه
های جمع آوری شده در زمستان و نگهداری شده در کیسه های پلاستیکی در دمای ۳-۲oc استفاده
می شود. در پیوند بهاره، پایه ها دو هفته بعد از پیوند سر برداری شده و می توانند در پاییز به محل
اصلی انتقال داده شوند. پیوند بهاره همچنین ممکن است در مناطق با فصل رشد طولانی انجام شود.
این عمل میتواند بر روی گیاهان حاصله از بذرهایی که در بهار سال قبل جوانه زده اند انجام گیرد.بنابراین
به علت رشد سریع بادام، تولید درخت پیوندی در طی مدت کوتاهی امکانپذیر است.
ریز ازدیادی:
پایه یGF677 یکی از اولین پایه های بادام است که توسط ریز ازدیادی تکثیر شده و هنوز در اروپا بطور
وسیعی با استفاده از این روش ، با امکانات کم سالیانه 7 تا 8 میلیون گیاه تکثیر میشود.امکان تکثیر
ارقام نیز از این طریق وجود دارد. ارقام ferragnes ,tuono, fascionello نتایج رضایت بخشی را از نظر
تولید ریشه در شرایط درون شیشه ای و سازگار شدن با شرایط بیرون نشان داده اند. با اینحال هنوز
اطلاعات کافی در مورد عکس العمل ارقام ریشه دار شده در شرایط درون شیشه ای در مزرعه وجود
ندارد.
پایه ها:
امکان پیوند بادام روی پایه های بادام ،هلو ،آلو و گوجه وجود دارد. در ایران برای پایه بیشتر از بذر نوعی
بادام شیرین که دارای پوست سفت، موسوم به بادام سنگی است استفاده میشود. این نوع بادام
درختانی قوی و مقاوم به خشکی و سرما ایجاد میکند. با اینحال در زمینهای تحت آبیاری و زمینهای
مرطوب و کم عمق به ترتیب پایه هلو و گوجه یا آلو ترجیح دارد.
در کشور های خارجی هنوز از پایه ی بادام شیرین یا تلخ بعلت مقاومت شان به خشکی ،خاکهای
آهکی و کلروز ناشی از کمبود آهن ، و عمر طولانی آنها استفاده میشود.این پایه ها همچنین نسبتا
مقاوم به شوری و خشکی و کلروز بوده، اما ریشه این پایه ها به چندین بیماری خاکزی ، بخصوص در
شرایط آبیاری حساس است. در شرایط خنک تر و مناطق تحت آبیاری ،از دانهالهای هلو به عنوان پایه
استفاده میشود. این پایه دارای قدرت یکنواخت تر بوده و دوامش در حین انتقال بیشتر ، اما به خشکی و
کلروز حساستر می باشد. در آمریکا ، بذور رقم نماگر که دارای پوست نازکتر بوده و به نماتد مقاوم می
باشد و رقم لول که دانهالهای یکنواخت به وجود می آورد ، استفاده میشود. در فرانسه GF305 مورد
استفاده قرار میگیرد، هر چند این رقم به Agrobacterium tumefaciens و نماتد گره ریشه حساس
میباشد. به طور کلی پایه های هلو به ویروسها که باعث نگرفتن پیوند و کاهش عمر گیاه میشوند
حساس بوده و به آهک مقاومت کمتری دارند.
پایه های انتخاب شده:
این پایه ها عبارتند از: هیبریدهای هلو + بادام (GF557, GF677 ) ، آلو(میروبالان 2032 ، ماریانا GF 8/1 )
و هیبریدهای میروبالان × هلو یا میروبالان × بادام. هیبرید های هلو×بادام: پایه GF677 تقربیا به طور
انحصاری در باغهای متراکم بادام، در خاکهای با زهكش خوب و دارای 5 تا 12% آهک فعال مورد استفاده
قرار میگیرند. این پایه رشد سریع داشته ، زودرسی را القاء و نسبت به خشکی و کلروز مقاوم ،اما
خیلی حساس به نماتد ها است.
این پایه توسط قلمه ی چوب نرم برگ دار تکثیر می شود . قلمه ها در خرداد وتیر ماه از درخت گرفته می
شود و تحت شرایط آبفشانی ریشه دار می گردند . قسمت پائین قلمه ها ، با ایجاد دو شکاف طوای
زخمی شده و قبل از قرار گرفتن در محیط ریشه زایی در محلول 2000- 1000 میلی گرم در لیتر اسید
اندول بوتیریک (IBA) به اضافه ی یک قارچ کش فرو برده می شود .
درصد ریشه زای معمولاً خیلی بالا نیست . با این حال رودریگز ناوارو (1981) با استفاده از قلمه های
چوب و ترکیبی از سرما و استفاده از هورمون و گرمای تحتانی توانست 99% ریشه زایی بدست آورد .
قلمه ها قبل از تیمار با IBA به مدت 560 ساعت (40 ساعت زیر C ْ 7 در شن باضافه 428 ساعت در C
ْ 4 و 75% رطوبت نسبی ) سرمادهی شدند و سپس در محیط کشت پرلایت با گرمای تحتانی C ْ 20
قرار گرفتند .
تحقیقات لورتی و همکارانش نشان داد که پتانسیل ریشه زایی GF 677 تحت شرایط آبفشانی در اکتبر
( مهر ماه ) موقعی که برگها میریزند خیلی بیشتر است ( حدود 50% ) . آنها گزارش دادند که قلمه چوب
سخت با استفاده از گرمای تحتانی بهترین نتیجه را می دهد . در حال حاضر این پایه تقریباً انحصاراً توسط
ریز ازدیادی تکثیر می یابد .
آلوچه ها :
از این گروه پایه تنها 2624 و مارایانا 1/8 GF مورد استفاده قرار گرفته اند . هر دو این پایه با زهکش کم و
خاکهای مرطوب مورد استفاده قرار می گیرند . این پایه ها مقاومت خوبی نسبت به نماتد و بیماری
Armillaria mellea دارند و به آسانی از طریق غیر جنسی تکثیر می شوند . این پایه ها قدرت درخت را
کاهش داده ولی بار دهی بهتری دارند . عیب این پایه ها سازگاری محدود آن با بادام است که معمولاً به
صورت ریزش زود رس برگها در پائیز بروز می کند . با این حال بعضی از ارقام بادام سازگاری خوبی نشان
می دهند . به عنوان مثال ماریانا 2624 با مارکونا ، تگزاس ، نه پلاس اولترا و آی و پایه ماریانا 1/8 با
فرانجنس ، آی ، پیرلس ، تکزاس ، نه پلاس اولترا فاسیونلو و پیزوتا . همه ی این پایه ها توسط قلمه چوب
سخت به طول 25 سانتیمتر تکثیر می شوند . قلمه ها در زمستان گرفته می شوند وقسمت تحتانی
ان با محلول 2000 قسمت در میلیون ایندول بوتیریک اسید و قارچکش تیمار شده و مستقیماً در خزانه
کاشته می شود . برای تسریع ریشه زایی بهتر است قبل از قرار دادن قلمه ها در خزانه ، به مدت 4-3
هفته آنها در شرایط حرارت تحتانی C ْ18-20 در حالی که قسمت انتهایی قلمه ها در شرایط هوای
خنک بیرون قرار گرفته ، قرار دهیم .
هیبرید های دیگر: هیبرید های دیگر به علت نا سازگاری با بادام و مشکل تولید تا کنون به
صورت تجاری به عنوان پایه برای بادام مورد استفاده قرار نگرفته است .
منبع:کتاب پرورش بادام/ علی تهرانی فر ، محمد کافی ، محمود عدلی
میتوان زیبا زیست…
